คน ป่า วัฒนธรรม และอนาคตเชิงนิเวศแบบปกาเกอะญอ: บัญชา มุแฮ

บัญชา มุแฮ หรือที่ชุมชนรู้จักกันในชื่อ “ดีปุนุ” เป็นผู้นำชุมชนชาวปกาเกอะญอจากบ้านดอยช้างป่าแป๋ จังหวัดลำพูน เติบโตท่ามกลางภูเขา ป่าไม้ และองค์ความรู้ดั้งเดิมที่ถ่ายทอดจากรุ่นสู่รุ่น เขาเห็นทั้งความงดงามและความเปราะบางของวิถีชีวิตชุมชน ซึ่งกำลังเผชิญแรงกดดันจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและรูปแบบการพัฒนาสมัยใหม่

แทนที่จะยึดติดกับอดีต ดีปุนุเลือกมองไปข้างหน้า เขาร่วมกับองค์การเพื่อการศึกษา วิทยาศาสตร์ และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization: UNESCO) พัฒนาแนวทางการท่องเที่ยวเชิงนิเวศที่เคารพทั้งธรรมชาติและวัฒนธรรมท้องถิ่น โดยให้ชุมชนเป็นผู้กำหนดทิศทางด้วยตนเอง

การทำงานเริ่มจากเรื่องใกล้ตัว การเฝ้าระวังความเสี่ยงไฟป่าในครัวเรือน ก่อนจะขยายสู่การจัดการทรัพยากรในระดับชุมชนอย่างเป็นระบบ ในปี 2020 บ้านดอยช้างป่าแป๋ได้รับการประกาศให้เป็นเขตอนุรักษ์วัฒนธรรมอย่างเป็นทางการ ภายใต้โครงการ Field School for Capacity-Building in Safeguarding Living Heritage of Ethnic Communities ของยูเนสโก

ชุมชนได้เสริมทักษะด้านการจัดการทรัพยากรธรรมชาติ รวมถึงการติดตั้งแนวกันไฟด้วยระบบสปริงเกลอร์ และสร้างความร่วมมือระหว่างกลุ่มชาติพันธุ์ในภาคเหนือ เพื่อถ่ายทอดองค์ความรู้สู่คนรุ่นใหม่ แนวทางนี้ไม่เพียงช่วยลดความเสี่ยงด้านสิ่งแวดล้อม แต่ยังสร้างการยอมรับในระดับประเทศและนานาชาติ โดยเฉพาะในประเด็นสิทธิของกลุ่มชาติพันธุ์ ชุมชนยังได้ร่วมพัฒนาโฮมสเตย์และกิจกรรมท่องเที่ยวขนาดเล็กที่สะท้อนวิถีชีวิตจริง เปิดโอกาสให้ผู้มาเยือนได้เรียนรู้วัฒนธรรมปกาเกอะญออย่างเคารพและเข้าใจ พร้อมสร้างรายได้ที่มั่นคงให้คนในพื้นที่

สำหรับดีปุนุ การอนุรักษ์ไม่ใช่การย้อนกลับไปหาอดีต แต่คือการพัฒนาอย่างมีรากฐาน ที่ผสานภูมิปัญญาดั้งเดิมเข้ากับความรู้และเทคโนโลยีร่วมสมัย “เทคโนโลยีสามารถเปิดมุมมองใหม่ต่อธรรมชาติได้” เขากล่าว “แต่สิ่งที่วัฒนธรรมสอนเราคือวิธีดูแลรักษามัน”