ในวันที่ 14 กุมภาพันธ์ของทุกปี ทั้งโลกต่างหันมาเฉลิมฉลองให้กับความรัก ผ่านช่อดอกไม้ บรรยากาศคู่รักและคำมั่นสัญญา แต่วันวาเลนไทน์ในประเทศไทยปีนี้มีความหมายลึกซึ้งกว่าที่เคย เพราะยังเป็นการเฉลิมฉลองให้กับการครบรอบหนึ่งปีเต็มของการบังคับใช้กฎหมายสมรสเท่าเทียมของประเทศไทยย้อนกลับไปเมื่อวันที่ 23 มกราคม พ.ศ. 2568 ประเทศไทยได้สร้างปรากฏการณ์ครั้งสำคัญด้วยการกลายเป็นประเทศแรกในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่ประกาศบังคับใช้กฎหมายสมรสเท่าเทียม ซึ่งเป็นการรับรองการสมรสของคู่รักทุกคู่โดยไม่จำกัดเพศสภาพ นับตั้งแต่วันนั้น คู่รักผู้มีความหลากหลายทางเพศหลายพันคู่ได้จดทะเบียนสมรสอย่างถูกต้องตามกฎหมาย นำมาซึ่งสิทธิสภาพที่เคยเอื้อมไม่ถึง ทั้งในด้านการสืบทอดมรดก การตัดสินใจด้านการรักษาพยาบาล และการสร้างรากฐานชีวิตครอบครัวที่มั่นคงก้าวสำคัญครั้งนี้ไม่ได้เกิดขึ้นชั่วข้ามคืน แต่เป็นผลลัพธ์จากการเดินทางเพื่อพิทักษ์สิทธิของกลุ่มผู้มีความหลากหลายทางเพศอันยาวนาน ตั้งแต่การวางรากฐานในรัฐธรรมนูญไปจนถึงพระราชบัญญัติความเท่าเทียมระหว่างเพศ พ.ศ. 2558 ซึ่งกฎหมายสมรสเท่าเทียมฉบับนี้ได้เป็นเครื่องยืนยันที่ชัดเจนที่สุดถึงเจตจำนงของประเทศไทย อีกทั้งการปรับเกณฑ์อายุขั้นต่ำในการสมรสขึ้นเป็น 18 ปี ยังเป็นการยกระดับมาตรฐานการคุ้มครองสิทธิเด็กของประเทศให้สอดคล้องกับหลักสากลหากมองในระดับสากล ประเทศไทยเข้าร่วมเป็นหนึ่งใน 37 ประเทศทั่วโลกที่รับรองสิทธิการสมรสของคู่รักเพศเดียวกันเมื่อปีที่ผ่านมา สถิตินี้สะท้อนให้เห็นถึงความก้าวหน้าที่สำคัญ แต่ในขณะเดียวกันก็ฉายภาพความเป็นจริงว่าความเท่าเทียมทางกฎหมายยังคงเป็น ‘ข้อยกเว้น’ มากกว่าจะเป็น ‘บรรทัดฐาน’ ในนานาประเทศสำหรับในภูมิภาคเอเชียและแปซิฟิก ย่างก้าวนี้ของไทยสำคัญต่อภูมิภาค เนื่องจากการคุ้มครองสิทธิของกลุ่มผู้มีความหลากหลายทางเพศทางกฎหมายยังไม่ครอบคลุมทั้งภูมิภาค มากไปกว่านั้นบางพื้นที่ยังเผชิญกับแรงต้าน ที่ทำให้การยอมรับทางสังคมในบางพื้นที่รุดหน้าเร็วกว่าการคุ้มครอง ก่อให้เกิดช่องว่างในการเข้าถึงสวัสดิการและการคุ้มครอง ทั้งในสถานศึกษา ที่ทำงาน และการบริการสาธารณะสถานการณ์นี้ยิ่งท้าทายมากยิ่งขึ้นในยุคดิจิทัลและปัญญาประดิษฐ์ (AI) รายงาน The Next Great Divergence ของ UNDP ได้ย้ำเตือนว่า หากปราศจากนโยบายที่คิดรอบคอบ การเปลี่ยนผ่านทางเทคโนโลยีอาจกลับขยายช่องว่างความเหลื่อมล้ำมากกว่าที่จะลดช่องว่างเหล่านี้ โดยเฉพาะกับกลุ่มคนที่ถูกกีดกันทางสังคมอยู่ก่อนแล้ว เมื่อระบบการศึกษา กระบวนการคัดเลือกบุคลากร และกระแสสังคมถูกกำหนดโดยแพลตฟอร์มดิจิทัลมากขึ้น ซึ่งแพลตฟอร์มดิจิทัลอาจยังไม่มีระบบหรือการจัดการที่ป้องกันอคติ ดังนั้นความเท่าเทียมของกลุ่มผู้มีความหลากหลายทางเพศ โดยเฉพาะเยาวชนที่มีความหลากหลายทางเพศ จึงขึ้นอยู่กับสิ่งที่เกิดขึ้นในพื้นที่ออนไลน์ พอๆ กับเนื้อหากฎหมายที่ถูกบัญญัติขึ้นซึ่งข้อมูลล่าสุดจากประเทศไทยสะท้อนว่าช่องว่างระหว่างกระบวนการทางกฎหมายกับประสบการณ์จริงของผู้คนยังมีอยู่ รายงาน ‘การทนรับแต่ไม่ยอมรับ’ (Tolerance but Not Inclusion) ของ UNDP ปี 2562 ระบุว่า ครึ่งหนึ่งของกลุ่มผู้มีความหลากหลายทางเพศที่ร่วมตอบแบบสอบถามยังคงเผชิญกับการเลือกปฏิบัติภายในครอบครัวของตนเอง ในมิติด้านการศึกษาพบว่า นักเรียนผู้มีความหลากหลายทางเพศร้อยละ 41 และผู้หญิงข้ามเพศถึงร้อยละ 61 เคยถูกเลือกปฏิบัติในโรงเรียน ยิ่งไปกว่านั้น ร้อยละ 42 ยอมรับว่าจำเป็นต้องปิดบังตัวตนที่แท้จริงเพื่อให้ได้รับการยอมรับจากสังคม สถานการณ์การถูกกีดกันที่เกิดขึ้นตั้งแต่ช่วงวัยแรกเริ่มและเกิดขึ้นอย่างต่อเนื่องเช่นนี้จำกัดโอกาสและผลลัพธ์ทางการศึกษา การมีส่วนร่วมทางเศรษฐกิจ และความเป็นอยู่ที่ดีในระยะยาว ดังนั้นหนึ่งปีหลังจากการประกาศใช้กฎหมายสมรสเท่าเทียมจึงเป็นเวลาที่เราจะสำรวจว่า สถานการณ์กำลังเปลี่ยนไปในทิศทางที่ดีขึ้นหรือไม่โดยสิ่งที่กำลังเกิดขึ้นชัดเจนว่า การแก้ไขกฎหมายเป็นก้าวแรก แต่การทำให้ความเท่าเทียมเกิดขึ้นเป็น ‘ประสบการณ์จริง’ ของผู้คนคือก้าวถัดไป ซึ่งจะเกิดขึ้นได้จากสังคมที่ถูกออกแบบและกำกับดูแลอย่างรอบคอบ โรงเรียนต้องป้องกันการเลือกปฏิบัติ สถานที่ทำงานต้องป้องกันการเลือกปฏิบัติเช่นเดียวกัน ที่ไม่ใช่แค่เพียงในนโยบาย แต่คือการสร้างระบบดิจิทัลที่โอบรับความหลากหลาย เช่น กระบวนการสรรหาและคัดเลือกบุคลากร และการบริหารผลการปฏิบัติงาน (Performance) ของพนักงานภาคธุรกิจไทยต่างมองเห็นกฎหมายสมรสเท่าเทียมเป็นโอกาสในการสร้างจุดยืนทางเศรษฐกิจของไทย ผ่านการเป็นจุดหมายปลายทางที่ปลอดภัยและต้อนรับคนทำงานและนักเดินทางทั่วโลก ผลการศึกษาจากแพลตฟอร์ม Agoda คาดการณ์ว่ากฎหมายสมรสเท่าเทียมจะช่วยดึงดูดนักท่องเที่ยวต่างชาติเพิ่มขึ้นถึง 4 ล้านคนต่อปี และสร้างรายได้หมุนเวียนทางการท่องเที่ยวกว่า 2 พันล้านดอลลาร์สหรัฐในแต่ละปีด้วยการทำงานด้านธุรกิจและสิทธิมนุษยชนของ UNDP อย่างการพัฒนา ‘คู่มือการสร้างองค์กรที่โอบรับความหลากหลาย’ (Inclusion Toolkit for Organizations and Business) ร่วมกับพันธมิตรอย่าง Workplace Pride และสถาบันบัณฑิตบริหารธุรกิจศศินทร์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ด้วยทุนสนับสนุนจากรัฐบาลประเทศแคนาดา ภาคธุรกิจไทยกำลังเริ่มตระหนักว่า แนวปฏิบัติที่โอบรับความหลากหลายช่วยกระตุ้นนวัตกรรม การรักษาไว้ซึ่งบุคลากร และความสามารถในการฟื้นตัวขององค์กร ภาคเอกชนเหล่านี้กำลังมีส่วนสำคัญในการเปลี่ยน ‘ความชัดเจนทางกฎหมาย’ ให้กลายเป็น ‘ความมั่นคงทางเศรษฐกิจ’ ในขณะที่กลุ่มผู้มีความหลากหลายทางเพศในประเทศไทยซึ่งมีจำนวนสูงถึง 1.6 ล้านคน กำลังก้าวเข้าสู่ตลาดแรงงานและกำลังเติบโตหนึ่งปีนับจากการบังคับใช้กฎหมายสมรสเท่าเทียมในประเทศไทย ไทยยังคงเป็นต้นแบบของภูมิภาค แต่กฎหมายจะดำรงอยู่อย่างมั่นคงได้ก็ต่อเมื่อสังคมร่วมกันโอบอุ้มและยึดถือเป็นวัตรปฏิบัติ ตราบใดที่การปฏิรูปกฎหมายขจัดการเลือกปฏิบัติและการรับรองอัตลักษณ์ทางเพศยังคงอยู่ระหว่างการพิจารณา เราทุกคนยังมีภารกิจที่ต้องร่วมกันสานต่อเพื่อให้ความเท่าเทียมแผ่ขยายไปสู่ทุกอณูของสังคม ทั้งในบ้าน โรงเรียน ที่ทำงาน และพื้นที่ดิจิทัลวันวาเลนไทน์ปีนี้จึงไม่ใช่เพียงการเฉลิมฉลองความรักที่กฎหมายรับรองเท่านั้น แต่คือเครื่องเตือนใจว่า ‘ความเท่าเทียม’ เกิดขึ้นจากการตัดสินใจในทุกๆ วันของเราทุกคน และความก้าวหน้าที่เราคว้ามาได้นั้น จำเป็นต้องถูกขับเคลื่อนต่อไปอย่างเข้มแข็งสุขสันต์วันวาเลนไทน์ สุขสันต์ทุกความรักอย่างเต็มภาคภูมิ เขียนโดย นีฟ มารี คอลิเออร์-สมิธ ผู้แทนโครงการพัฒนาแห่งสหประชาชาติประจำประเทศไทย เผยแพร่ครั้งแรกที่ THE STANDARD

กรุงเทพ ฯ (ข่าวไอแอลโอ) - องค์การแรงงานระหว่างประเทศ (ไอแอลโอ) ร่วมกับกระทรวงแรงงาน เปิดตัวโครงการใหม่โดยได้รับทุนสนับสนุนจากรัฐบาลแคนาดา เพื่อส่งเสริมสิทธิแรงงานและเพิ่มขีดความสามารถในการแข่งขันของห่วงโซ่อุปทานยางพาราของไทยโครงการ “เสริมสร้างหลักการและสิทธิขั้นพื้นฐานในการทำงานเพื่อส่่งเสริมความสามารถในการแข่งขันทางการค้าของประเทศไทย” ได้เปิดตัวอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 10 ตุลาคม 2568 โดยมีผู้แทนจากกระทรวงแรงงาน องค์กรนายจ้างและองค์กรลูกจ้าง ภาคธุรกิจ ภาคประชาสังคม ตลอดจนผู้แทนจากรัฐบาลแคนาดาและองค์การแรงงานระหว่างประเทศ เข้าร่วมงานเปิดตัวโครงการ ฯ นี้มีระยะเวลาดำเนินงานสามปี โดยมีเป้าหมายเพื่อยกระดับแนวปฏิบัติด้านแรงงานของประเทศไทยให้สอดคล้องกับมาตรฐานแรงงานระหว่างประเทศ ซึ่งทวีความสำคัญมากขึ้นในบริบทของความตกลงการค้าเสรี (FTA) และความต้องการของห่วงโซ่อุปทานระดับโลกโครงการนี้เสริมสร้างสิทธิแรงงานขั้นพื้นฐานในห่วงโซ่อุตสาหกรรมยางพาราของไทย โดยให้ความสำคัญกับการส่งเสริมเสรีภาพในการสมาคม การเจรจาต่อรองร่วม ความปลอดภัยและอาชีวอนามัย ซึ่งจะดำเนินงานผ่านการฝึกอบรม การปรึกษาหารือ และการปรับปรุงกฎหมาย ทั้งนี้รัฐบาล นายจ้าง และลูกจ้างจะได้ร่วมกันสร้างมาตรการหรือเครื่องมือเพื่อป้องกันและขจัดการใช้แรงงานเด็ก การคุ้มครองแรงงาน และการยกระดับความปลอดภัย โครงการนี้ยังส่งเสริมการสร้างรายได้ที่เป็นธรรมและการเสริมสร้างความเข้มแข็งขององค์กรนายจ้างและลูกจ้าง พร้อมกับแสดงให้เห็นว่าการทำงานที่เป็นธรรมและปลอดภัยนั้นเป็นประโยชน์ต่อทั้งลูกจ้างและธุรกิจอย่างไรนายสมาสภ์ ปัทมะสุคนธ์ รองปลัดกระทรวงแรงงาน กล่าวว่า “ผมเชื่อมั่นเป็นอย่างยิ่งว่า โครงการนี้จะเป็นเครื่องมือหนึ่งที่สำคัญและมีบทบาทในการเสริมสร้างสิทธิขั้นพื้นฐานแก่แรงงาน และเพิ่มขีดความสามารถในการแข่งขันทางการค้าของประเทศผ่านการสร้างงานที่มีคุณค่า (decent work) ในห่วงโซ่อุปทานยางพารา และเป็นข้อพิสูจน์ว่า การปฏิบัติต่อแรงงานด้วยความเป็นธรรม ไม่เพียงแต่ช่วยเพิ่มผลผลิต แต่ยังเสริมสร้างความสัมพันธ์ที่ดีในสถานที่ทำงาน และยกระดับศักยภาพการแข่งขันของสินค้าไทยในตลาดโลก และที่ขาดไม่ได้ คือ การดำเนินงานนี้ เกิดขึ้นได้ด้วยความร่วมมือของ “ระบบไตรภาคี” ประกอบด้วย รัฐบาล นายจ้าง และลูกจ้าง อันเป็นหลักการที่กระทรวงแรงงานยึดมั่นมาโดยตลอด พร้อมด้วยการสนับสนุนจากองค์การแรงงานระหว่างประเทศ รัฐบาลแคนาดา และทุกภาคส่วนที่เกี่ยวข้อง ผมมั่นใจว่า เราจะสามารถเสริมสร้างกรอบการคุ้มครองแรงงาน รับรองงานที่มีคุณค่าสำหรับทุกคน และยกระดับบทบาทของประเทศไทยให้ก้าวสู่การเป็นผู้นำในเวทีสากลต่อไป”คุณแพตตี้ ไฮดู รัฐมนตรีว่าการกระทรวงแรงงานและครอบครัว และรัฐมนตรีรับผิดชอบองค์การพัฒนาเศรษฐกิจรัฐออนแทรีโอเหนือ แคนาดา กล่าวว่า "แรงงานเป็นมากกว่าผู้มีส่วนร่วมในระบบเศรษฐกิจ แต่พวกเขายังขับเคลื่อนความก้าวหน้า ค้ำจุนครอบครัว และสร้างความเข้มแข็งให้แก่ชุมชน ด้วยเหตุนี้ แคนาดาจึงทำงานร่วมกับประเทศไทยและพันธมิตรผ่านโครงการเสริมสร้างหลักการและสิทธิขั้นพื้นฐานในการทำงานเพื่อส่่งเสริมความสามารถในการแข่งขันทางการค้าของประเทศไทย เพื่อคุ้มครองสิทธิ ยึดมั่นในมาตรฐานแรงงานสากล และสร้างอนาคตที่แรงงานทุกคนมีโอกาสที่เท่าเทียมในการประสบความสำเร็จ"นายจอห์น เซอเซลลี รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงแรงงานแห่งแคนาดา กล่าวว่า "สิทธิแรงงานคือสิทธิมนุษยชนขั้นพื้นฐาน เป็นสิ่งสำคัญที่เราต้องให้การสนับสนุนแก่ประเทศคู่ค้าของเรา เช่น ประเทศไทย และประเทศอื่น ๆ ทั่วโลก เพื่อเสริมสร้างและธำรงไว้ซึ่งการคุ้มครองสิทธิแรงงานในสถานประกอบการ ในทุกวัน เราทำงานร่วมกันเพื่อสร้างสภาพแวดล้อมการทำงานที่เป็นธรรม ปลอดภัย และเท่าเทียมสำหรับทุกคน"นางศิริวรรณ ร่มฉัตรทอง เลขาธิการสภาองค์การนายจ้างแห่งประเทศไทย กล่าวเสริมว่า “ในการดำเนินธุรกิจอย่างมีความรับผิดชอบและการเจรจาทางสังคมที่มีเป้าหมายชัดเจน ไม่ได้เป็นเพียงแค่พันธกิจทางศีลธรรม หากแต่ยังเป็นกลยุทธ์ขับเคลื่อนความสามารถทางการแข่งขันของประเทศ การร่วมมือระหว่างภาครัฐ แรงงาน และพันธมิตรระหว่างประเทศทำให้นายจ้างสามารถมีส่วนช่วยสร้างห่วงโซ่อุปทานที่ยั่งยืน สร้างค่านิยมในการดำเนินธุรกิจ สร้างงานที่มีคุณค่าสำหรับแรงงาน และทำให้ประเทศไทยเป็นผู้นำที่น่าเชื่อถือทางการค้าที่มีความยั่งยืน” นายทวี เตชะธีราวัฒน์ ประธานสภาองค์การลูกจ้างสมาพันธ์แรงงานแห่งประเทศไทย เสริมว่า “โครงการนี้คือโอกาสสำคัญที่แรงงานสามารถแสดงพลังและสะท้อนความต้องการอย่างแท้จริงผ่านการเจรจาทางสังคมที่มีเป้าหมายชัดเจน การเคารพสิทธิในการรวมตัว และเจรจาต่อรองร่วมเป็นสิ่งจำเป็นอย่างยิ่งในการสร้างความเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจนำไปสู่การสร้างงานที่มีคุณค่าและความมั่งคั่งร่วมกันสำหรับแรงงานงานทุกคน”นางเสี่ยวเยี่ยน เฉียน ผู้อำนวยการสำนักงานแรงงานระหว่างประเทศ ประจำประเทศไทย กัมพูชา และ สปป. ลาว กล่าวว่า “โครงการนี้ตั้งอยู่บนพื้นฐานของการเจรจาทางสังคมที่ครอบคลุมและมีประสิทธิภาพ การรวมตัวกันของภาครัฐ นายจ้าง และแรงงาน จะทำให้เราสามารถสร้างสรรค์แนวทางแก้ไขปัญหาที่เป็นรูปธรรมและลงมือปฏิบัติได้จริง ซึ่งไม่เพียงแต่ปกป้องสิทธิของแรงงานเท่านั้น แต่ยังช่วยเพิ่มขีดความสามารถในการแข่งขันของประเทศไทยในตลาดโลกอีกด้วย”ประเทศไทยเป็นผู้ผลิตยางธรรมชาติรายใหญ่ที่สุดของโลก โดยคิดเป็นสัดส่วนประมาณหนึ่งในสามของผลผลิตยางทั้งหมดของโลก ด้วยสภาพภูมิอากาศที่อบอุ่นและชื้น ประเทศไทยจึงสามารถพัฒนาห่วงโซ่อุปทานยางพาราอย่างครบวงจร ตั้งแต่การปลูกยางไปจนถึงการผลิตสินค้าอุตสาหกรรม เช่น ยางรถยนต์ ถุงมือ ท่อยาง และชิ้นส่วนอุตสาหกรรมอื่น ๆ ข้อมูลจากกระทรวงพาณิชย์แสดงให้เห็นว่า มูลค่าการส่งออกยางและผลิตภัณฑ์ยางของไทยในปี 2567 อยู่ที่ประมาณ 19.22 พันล้านเหรียญสหรัฐฯ โดยอุตสาหกรรมนี้สร้างรายได้และการจ้างงานให้กับคนไทยกว่า 6 ล้านคน ตั้งแต่เกษตรกรรายย่อยจนถึงแรงงานในโรงงานแปรรูปและอุตสาหกรรมต่อเนื่องบทความนี้ถูกเผยแพร่ครั้งแรกโดย ไอโอเอ็ม

ในอดีตเป็นที่รับรู้กันทั่วไปว่า “เส้นรุ้ง” และ “เส้นแวง” มีหน้าที่บ่งบอกขอบเขตสมมุติบนแผนที่โลก สีผิว ภาษา อาจเป็นสิ่งบ่งบอกความเป็น เธอ ฉัน เราหรือใครอื่น ในวันนี้เมื่อเรามองเห็นความเป็นไปในอีกซีกโลกหนึ่งจากเพียงปลายนิ้วสัมผัส ภาพที่เห็นเบื้องหน้า ทำให้เราได้เรียนรู้ว่า โลกใบนี้คือ พหุวัฒนธรรม (Multicultural) สังคมที่มนุษย์อยู่ร่วมกันบนความแตกต่างและความหลากหลายทางวัฒนธรรม เพียงเปิดใจเรียนรู้ จะมองเห็นเสน่ห์ในความต่างได้อย่างเข้าใจ เห็นคุณค่าและยอมรับการอยู่ร่วมกันอย่างสันติ ปรากฏการณ์ ชาวชาติพันธุ์ลาหู่ (มูเซอ) ที่เคยมีถิ่นฐานทำกินมั่นคงอยู่ในอำเภอแม่ฟ้าหลวง จังหวัดเชียงราย มารับจ้างทำงานทั่วไป อาศัยอยู่ใน ชุมชนบ้านบ่อน้ำร้อน อำเภอเบตง จังหวัดยะลา สามารถปรับตัวเข้าร่วมเป็นหนึ่งเดียวกับชาวชุมชนที่มาตั้งถิ่นฐานทำกินอยู่ก่อนแล้ว คือ คนไทยเชื้อสายจีน คนไทยและชาวมลายู ที่นี่จึงเป็นสังคมแบบพหุวัฒนธรรม ซึ่งมีทั้งทุนวัฒนธรรมและทุนธรรมชาติที่น่าจับตา ปัจจุบันบ้านบ่อน้ำร้อนเบตง มีประชากรชาวชาติพันธุ์ลาหู่ อาศัยอยู่มากกว่า 400 คน หรือ 100 กว่าหลังคาเรือน อยู่ร่วมกันเป็นกลุ่ม และยังคงสืบสาน อัตลักษณ์ของชาวลาหู่ ไว้เป็นอย่างดี จนเป็นที่ประจักษ์ เช่น วิถีชีวิตเชิงวัฒนธรรม การแสดงดนตรีและประเพณีของลาหู่ การแต่งกายด้วยเครื่องประดับ งานปักที่บอกเล่าเรื่องราวผ่านลายผ้า บนขอบแขนเสื้อจะตกแต่งด้วยผ้าที่ต่างสีจากตัวเสื้อให้สวยงาม ในช่วงเทศกาลงานประเพณี ชายและหญิงจะพากันสวมชุดประจำชนเผ่าหรือชาติพันธุ์ลาหู่ เพื่อแสดงออกถึงความภาคภูมิใจในอัตลักษณ์ อันเป็นความสุขใจที่ได้นำเสนอวัฒนธรรมประเพณีของตน และคาดหวังจะให้ลูกหลานสืบสานต่อไป ชาวลาหู่ที่นี่นับถือศาสนาคริสต์ เข้าโบสถ์ทุกวันอาทิตย์ เพื่อทำกิจกรรมร่วมกัน ได้แก่ สวดมนต์ ร้องเพลง เต้นรำ ขอพรจากพระเจ้า การประชุมแลกเปลี่ยนความคิดเห็น เป็นต้น  ภาพรวมของชาวลาหู่ (มูเซอ) ย้ายถิ่นฐานจากภาคเหนือลงสู่ภาคใต้ อาจารย์อภินันท์ ธรรมเสนา ผู้จัดการฝ่ายสื่อสารสังคมและขับเคลื่อนนโยบายสาธารณะ ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (ศมส.) นักวิชาการ ได้สะท้อนถึงภาพรวมของการโยกย้ายถิ่นฐานของกลุ่มชาวชาติพันธุ์ในประเทศไทย อาจมาจาก 2 เหตุผลคือ หนึ่ง-การโยกย้ายโดยภาครัฐบังคับย้ายให้ออกจากพื้นที่เดิม แล้วไปตั้งถิ่นฐานใหม่ โดยการจัดสรรที่ทำกินที่อยู่อาศัยไว้ให้ตามสมควร ด้วยเหตุผลเพื่อความมั่นคงของชาติ สอง-ชาวชาติพันธุ์แสวงหาแหล่งรายได้ใหม่ เพื่อความอยู่ดีกินดีของครอบครัวเป็นสำคัญ จึงเกิดการเคลื่อนย้ายถิ่นฐานไปรับจ้างทำงาน เรียกว่า “การโยกย้ายไปตามแรงงาน” จากแรงจูงใจที่ว่า ทุกคนอยากมีชีวิตที่ดี อยู่ไปนาน ๆ มีความผูกพันกับพื้นที่ แล้วเริ่มสร้างเครือข่ายข้ามแดนโยงใยกับญาติพี่น้องและผองเพื่อนเพิ่มมากขึ้น การที่ ชาวชาติพันธุ์ลาหู่โยกย้ายถิ่นฐาน มารับจ้างทำงานทั่วไป อยู่ในชุมชนบ้านบ่อน้ำร้อน อำเภอเบตง จังหวัดยะลา ซึ่งอยู่ในเขตพื้นที่สามจังหวัดชายแดนภาคใต้ ที่มักมีเหตุการณ์ความรุนแรงเกิดขึ้นอย่างต่อเนื่อง นับว่าเป็นกรณีศึกษาที่น่าสนใจมากถึงเหตุผลของการโยกย้ายถิ่นฐาน จากภาคเหนือสุดแดนสยามมาอยู่ในพื้นที่ภาคใต้สุดปลายด้ามขวาน เพราะปกติชาวลาหู่มีวิถีชีวิตที่เรียบง่าย คุ้นชินกับการอยู่บนภูเขา รักสงบ ขยัน อดทน เคร่งครัดประเพณี ชอบทำการเกษตร ภาคภูมิในอัตลักษณ์ลาหู่ และเป็นที่รับรู้กันดีว่า ชาวลาหู่มีความฉลาดและกล้าหาญ ชาวลาหู่ (มูเซอ) คือ ชาวไทยภูเขา ที่อาศัยอยู่ในพื้นที่สูงเหนือระดับน้ำทะเลมากกว่า 500 เมตร ในหลายจังหวัดภาคเหนือ อาทิ เชียงใหม่ เชียงราย แม่ฮ่องสอน กระจายกันอยู่ในเขตรอยต่อของประเทศไทย พม่า จีน และ ลาว ไม่เคยมีข่าวว่าพวกเขาอพยพลงสู่ภาคใต้ของไทย ซึ่งเป็นดินแดนพื้นที่ต่ำใกล้เคียงระดับน้ำทะเล แต่ทว่าลาหู่กลุ่มนี้กลับอพยพย้ายถิ่นลงใต้ในดินแดนมุสลิม ซึ่งมีความขัดแย้งเรื่องศาสนา การเมือง การปกครอง แต่พวกเขายังสามารถประกอบศาสนากิจของตนเอง และได้ร่วมสร้างคุณประโยชน์ยิ่งใหญ่ให้กับท้องถิ่น ทั้งด้านเศรษฐกิจและสังคม อย่างเช่นการได้รับรางวัลเป็น 1 ใน 10 สุดยอดชุมชนยลวิถีประจำปี พ.ศ. 2566 ของกระทรวงวัฒนธรรม ทำให้มีนักท่องเที่ยวเข้ามาเยือนและสัมผัสถึงวิถีชีวิต ประเพณีวัฒนธรรมของชาวลาหู่เบตง ทำให้พวกเขามีความภาคภูมิใจในการมีตัวตนบนดินแดนภาคใต้สุดสยาม  แรงจูงใจและเหตุผลที่ตัดสินใจย้ายถิ่นฐานจะอือ เลิศวิไลพรกุล หรือ “จะอือ ลาหู่” หัวหน้าหมู่บ้านชาวชาติพันธุ์ลาหู่ในชุมชนบ้านบ่อน้ำร้อน อ.เบตง จ.ยะลา เล่าให้ฟังว่า เขามาอยู่ที่อำเภอเบตงนานกว่า 21 ปีแล้ว ครอบครัวมีสามพี่น้อง ตอนแรกมาเพียงครอบเดียว เพื่อรับจ้างทำงานทั่วไป ก่อนมาอยู่ที่นี่เขาเคยเป็นผู้ใหญ่บ้านในอำเภอแม่ฟ้าหลวง และมีเงินเดือนประจำ 1,300 บาท โดยก่อนที่สมเด็จย่า (สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี) จะเสด็จฯ มาอยู่ที่ดอยตุง ชาวเขาเรา มี ลาหู่ อาข่า ม้ง ลีซอ คนไทยดูแลไม่ทั่วถึง ไม่มีใบสงเคราะห์ (หนังสือรับรอง) บางคนมีถูกต้อง บางคนไม่มีสัญชาติไทย ไป ๆ มา ๆ ต้องทำใบรับรองทุกคน หากไม่มีก็จะโดนจับ ครอบครัวของจะอือมีลูก 4 คนที่ต้องเรียนหนังสือ และจะต้องจบปริญญาตรีให้ได้ แต่รายได้มีน้อย เพื่อนบอกให้มาหางานทำที่เบตง ได้เงินเยอะ ตอนนั้นยังไม่ได้คิดจะมาตั้งหลัก คิดว่ามาทำงาน 3 เดือน เพื่อมีรายได้ 70,000 บาท รับจ้างเหมาถางป่า ขณะนั้นเขายังเป็นผู้ใหญ่บ้านที่แม่ฟ้าหลวง ยอมไม่เอาเงินเดือนสามเดือนให้คนอื่นมาทำแทน แต่ผู้ใหญ่บ้านทางโน้นบอก ตัวจะอือไม่อยู่ในพื้นที่พัฒนา ตัวไม่อยู่จะให้คนอื่นมาแทนไม่ได้ เมื่อเขาพูดมาอย่างนี้ จึงทำให้ครอบครัวของจะอือต้องตัดสินใจย้ายมาหางานทำที่เบตง พอย้ายมาทำงานรับจ้างที่นี่ ก็มีเพื่อน ๆ ตามมามีอยู่ด้วยอีก 50 หลังคา เพราะเขาเห็นว่ามีรายได้ดี เริ่มแรกมาอยู่ที่ ตาแปะกอตอ เป็นหมู่บ้านของชาวอิสลามในอำเภอธารโต ครอบครัวของจะอืออาศัยอยู่กับเถ้าแก่เจ้าของสวนส้มและรับจ้างทำงานทั่วไป ต่อมาเถ้าแก่สวนส้มโชกุนช้าง ได้จัดสรรให้ที่อยู่ (ที่ดินเปล่า) ขนาดเท่าห้องพัก 5 เมตร 20 เซ็นติเมตร ราคาแปดหมื่นหรือเจ็ดหมื่นห้าพันบาท ไม่ต้องจ่ายเป็นเงินสด แต่ให้ผ่อนส่งเป็นรายเดือน กว่าจะตั้งหลักได้ก็ 3-4 ปี รวบรวมเงินไปจ่ายเถ้าแก่ ตอนนี้ก็ยังไม่มีสวนของตัวเอง ยังคงรับจ้างทั่วไป ไม่ใช่รับจ้างเถ้าแก่ช้างเพียงคนเดียว แต่พวกเขายังรู้จักเถ้าอีกหลายคน ทำงานรับจ้างเหมาถางหญ้า ถางป่าไปทั่ว ด้วยความสู้งานและอดทน ตลอดเวลา 5 ปี แต่ทว่าในใจยังคงคิดถึงวัฒนธรรมและประเพณี อัตลักษณ์ของชาวชาติพันธุ์ลาหู่อยู่เสมอ  โอกาสและความท้าทายจากแรกเริ่มมีชาวชาติพันธุ์ลาหู่เพียงครอบครัวเดียว ที่มารับจ้างทำงานเป็นแรงงานในภาคเกษตร สวนยาง สวนส้มและสวนทุเรียน ต่อมาก้าวสู่การรับจ้างเหมาเป็นแรงงานถางป่าและดูแลผลผลิตในพื้นที่ เกิดรายได้เพิ่มขึ้นเป็นกอบเป็นกำ ทำให้คุณภาพชีวิตของครอบครัวดีขึ้น ได้รับความไว้วางใจในผลงานจากนายจ้าง จะอือเริ่มมีบทบาทใหม่ที่สำคัญในฐานะผู้นำชาวชาติพันธุ์ลาหู่ในพื้นที่เบตง และเริ่มสร้าง เครือข่ายแรงงานชาวลาหู่ ขึ้นมาในพื้นที่ภาคใต้ โดยชักชวนญาติพี่น้องผองเพื่อนลาหู่ในภาคเหนือ ให้มาเป็นแรงงานรับจ้างและอยู่รวมกันในพื้นที่อำเภอเบตง อำเภอธารโต สุดปลายด้ามขวานดินแดนไทยในภาคใต้ ซึ่งโอบล้อมด้วยภูเขาสูงและป่าธรรมชาติ พืชพรรณอันหลากหลาย อีกทั้งยังเป็นสังคมแบบ “วิถีพหุวัฒนธรรม” โดยมี ชาวชาติพันธุ์ลาหู่ ที่ยังคงรักษาอัตลักษณ์ วัฒนธรรมประเพณี การแต่งกาย ศิลปะการแสดงดนตรี และมีความพยายามจะส่งต่อวิถีชีวิตแบบลาหู่สู่รุ่นลูกรุ่นหลาน ท่ามกลาง คนไทยเชื้อสายจีน คนไทย และ ชาวมลายู ที่เข้ามาตั้งถิ่นฐานอยู่ก่อนแล้ว  “ลูกหลานลาหู่เบตง” กับภารกิจสืบสานวิถีวัฒนธรรมประเพณี ลูก ๆ ของจะอือ สำเร็จการศึกษาระดับปริญญาตรีแล้ว 3 คน ลูกสาวคนโตเรียนจบแล้วมีครอบครัวกลับไปอยู่ที่แม่ฟ้าหลวง ลูกเขยของจะอือเป็นชาวอาข่า ส่วนลูกชายอีก 2 คน ยังคงทำงานอยู่ที่กรุงเทพฯ จะอือเล่าว่า ลูกหลาน เด็ก ๆ ที่เรียนจบแล้ว ไม่ค่อยสนใจประเพณีวัฒนธรรมลาหู่ของเรา มีอาจารย์ท่านหนึ่งบอกถึงสถานการณ์ความเสี่ยงด้านวัฒนธรรมของชาวลาหู่ ที่กำลังท้าทายคนเฒ่าคนแก่ ให้ต้องเผชิญหน้ากับลูกหลานที่ไม่ค่อยตระหนักถึงความสำคัญของวิถีวัฒนธรรมและประเพณี โดยได้ให้ข้อสังเกตเป็นแนวทางป้องกัน หาก “ลาหู่” ไม่ฟื้นฟูวิถีวัฒนธรรมและประเพณีขึ้นมา อัตลักษณ์เหล่านี้จะค่อย ๆ หายไปตามกาลเวลา ซึ่งเป็นไปตามวัฏจักรการเคลื่อนย้ายของสังคมและวัฒนธรรม แม้แต่การพูดภาษาในครอบครัว ลูก ๆ ไม่พูดภาษาลาหู่ เราพูดไปเขาฟังรู้ แต่ตอบกลับมาเป็นภาษาไทยการดำเนินชีวิตของคนรุ่นลูกรุ่นหลานในครอบครัวของจะอือ ไม่ต่างไปจากครอบครัวอื่น ๆ ลูกหลานที่ส่งออกไปเรียนหนังสือนอกชุมชนชาวชาติพันธุ์ลาหู่ ต้องปรับตัวไปตามสภาพแวดล้อมและวิถีสังคมสมัยใหม่ เมื่อจบการศึกษาระดับปริญญาตรีแล้ว สมัครไปทำงานกับหน่วยงานรัฐและเอกชน มาบอกว่าจะขอเปลี่ยนนามสกุลเป็นแบบคนไทย เมื่อก่อนใช้นามสกุล “ลาหู่” ตอนนี้ลูกบอกไม่เอานามสกุลลาหู่แล้ว ปัจจุบันทุกคนในครอบครัวจึงใช้นามสกุลใหม่ “เลิศวิไลพรกุล” ตามลูก จาก “จะอือ ลาหู่” ในอดีต เปลี่ยนมาเป็น “จะอือ เลิศวิไลพรกุล” แต่จะไม่เปลี่ยนชื่อ สำหรับคำว่า “จะอือ” ภาษาลาหู่แปลว่า ลูกชายคนโต (ลูกชายคนที่หนึ่ง) โดยชื่อผู้ชายมีคำ “จะ”นำหน้า ส่วนชื่อผู้หญิงมีคำ “นา”นำหน้าอย่างเช่น “นาพือ” สำหรับ เทศกาลงานประเพณีของลาหู่ มี 3 ประเพณีสำคัญ หนึ่ง-ประเพณีกินข้าวใหม่ สอง-คริสต์มาส (เดือน 12) จัดงานร้องเพลง สาม-ปีใหม่ตรุษจีน (ปีใหม่มูเซอ) ลาหู่ชายหญิงจะร่วมกันแสดงจะคึ อันเป็นอัตลักษณ์ของชาวชาติพันธุ์ลาหู่ โดยต้นปี พ.ศ. 2568 ในเดือนมกราคมจะจัดงาน “ปีใหม่ลาหู่โลก” ที่อำเภอเมืองเชียงราย จะมีชาวลาหู่จาก 20 ประเทศทั่วโลก มาจาก จีน พม่า เวียดนาม สหรัฐอเมริกา มารวมกันมากกว่า 20,000 คน เพื่อร่วมกัน ฟื้นฟูวัฒนธรรม ประเพณีของชาวชาติพันธุ์ลาหู่ ที่ใกล้จะเลือนหายไปจากสังคม ดังนั้น จึงจำเป็นต้องฟื้นฟูให้กลับคืนมาและสืบสานต่อไปยาวนาน “นาพือ” สาวน้อยชาวลาหู่ ได้เผยถึงมุมมองของตนที่มีต่อวิถีชีวิตและอัตลักษณ์ของชาติพันธุ์ลาหู่ว่า ตนมีความภาคภูมิใจในตัวตนที่เป็นชาวชาติพันธุ์ที่มีประวัติศาสตร์สืบสานกันมายาวนาน และชื่นชมการสู้ชีวิตของรุ่นปู่ย่าตายายรวมถึงบรรพบุรุษ แต่ด้วยยุคสมัยที่เปลี่ยนแปลงไป เราก็ต้องปรับตัวเพื่ออยู่กับปัจจุบันให้ได้ก่อน สำหรับวิถีวัฒนธรรมและเทศกาลงานประเพณีลาหู่ ยินดีให้ความร่วมมือและทำตามคนเฒ่าคนแก่สั่งสอน แต่ด้วยประสบการณ์ชีวิตไม่ได้มีเผชิญกับอุปสรรคปัญหาอย่างรุ่นพ่อรุ่นแม่ ก็ยอมรับว่าอาจจะไม่ค่อยเข้าใจอย่างลึกซึ้งเท่าใดนัก  มุมมองของชาวชุมชนฯ บนความสัมพันธ์การอยู่ร่วมกันแบบสันติวิธี นายศรัลยวิชญ นวลเจริญ ผู้ใหญ่บ้านชุมชนบ้านบ่อน้ำร้อนเบตง อายุ 48 ปี เป็นชาวไทยเชื้อสายจีนที่เกิดและเติบโตมาในอำเภอเบตง เขาเล่าว่า ปัญหาท้าทายของกลุ่มชาวลาหู่เบตง คือเรื่องบัตรประจำตัวประชาชน บัตรหมายเลข –0– (ศูนย์) การดูแลรักษาพยาบาล กรณีที่ไม่มีเอกสารรับรอก็ต้องจ่ายเงินค่าใช้จ่ายด้วยตนเอง ทางเราก็พยายามช่วยเหลือเท่าที่อำนาจหน้าที่จะทำได้ อย่างค่าน้ำนม และเรื่องการรับรองก็ช่วยเหลือกันไปตามบทบาทหน้าที่ ชาวชาติพันธุ์ลาหู่ได้เข้ามาเติมเต็มชุมชนบ้านบ่อน้ำร้อนให้สมบุรณ์ และมีความน่าสนใจมากยิ่งขึ้น โดยเฉพาะในมุมมองด้าน “วิถีพหุวัฒนธรรม” และการที่ได้รับรางวัลสุดยอดชุมชนยลวิถี ทำให้นักท่องเที่ยวเกิดความสนใจและเดินทางเข้ามาเยี่ยมเยือน สร้างโอกาสและส่งเสริมให้ชุมชนเป็นที่รู้จัก นอกจากนี้ ไว้ว่าในตัวเมืองหรือในชุมชน มีกิจกรรมหรืองานใด ๆ ก็จะพา จะอือและชาวชุมชนจำนวนหนึ่งไปร่วมกิจกรรมการแสดง ออกบูธ ขายพืชผักผลไม้ที่ปลูกไว้ด้วย เพื่อให้พวกเขามีตัวตนและปรากฏอยู่ในสังคมของชายแดนใต้อย่างต่อเนื่อง สิ่งหนึ่งที่พวกเขาอยากมีและอยากได้นั่นคือ “จักรเย็บผ้า” เพื่อนำมาสร้างงานสร้างอาชีพให้กับ กลุ่มแม่บ้าน ที่มีฝีมือการทำ ชุดเครื่องแต่งกายชนเผ่าชาติพันธุ์ลาหู่ อันเป็นอัตลักษณ์ที่ภาคภูมิใจ และด้วยความสวยงามและโดดเด่น นักท่องเที่ยวทั้งจากมาเลเซียและอื่น ๆ นิยมมาซื้อกลับไปเป็นของที่ระลึกสร้างรายได้เป็นกอบเป็นกำ อย่างชุดสตรีลาหู่ขายได้ 10,000 กว่าบาท ส่วนชุดผู้ชายประมาณ 8,000 บาท โอกาสและอนาคตของ “ชาวชุมชนลาหู่เบตง” ต้องอาศัย คนรุ่นใหม่ ที่ใช้โซเชียลสื่อออนไลน์ ในชุมชนนี้มีหลายคนที่มีแววที่จะเป็น “ยูทูปเบอร์” และ “ติ๊กต๊อกเกอร์” นำเสนอคอนเทนต์และรีวิวสินค้าได้ ชาวชุมชนนิยมปฏิบัติกิจกรรมร่วมกันที่“โบสถ์คริสต์”ทุกวันอาทิตย์ เมื่อก่อนสร้างเป็นโบสถ์ไม้ไผ่ ต่อมาก่อสร้างใหม่ใช้ปูนและอื่น ๆ เพื่อให้มีความแข็งแรง มั่นคง และใช้เป็นสถานที่ต้อนรับนักท่องเที่ยวด้วย อาหารการกินของชุมชนลาหูเบตงคือ “ข้าวปุก” เกิดจากการนำข้าวเหนียวนึ่งมาใส่ลงในครกไม้ขนาดใหญ่แล้วตำ ระหว่างที่ตำอยู่นั้นจะมีเสียงดัง ปุก ปุก ปุก จนกลายเป็นก้อนแป้งที่เหนียวและนุ่ม หอม ทุกครัวเรือนนิยมปลูกพืชผักและผักสวนครัวมีไว้กินเอง และแบ่งบางส่วนไปขาย เพื่อสร้างรายได้ ส่วนสภาพอากาศและสภาพแวดล้อม ชุมชนชาวลาหู่ที่อพยพย้ายถิ่นฐานมาจากภาคเหนือ มีความคิดเห็นตรงกันว่า เบตงมีอากาศเย็นสบายดีตลอดปี ไม่ร้อนไม่หนาว มีฝนตกเกือบตลอดปี และไม่หนาวมากอย่างที่ภาคเหนือ ซึ่งห่มผ้าสามผืนแล้วก็ยังหนาวเย็นมาก  เรียนรู้การอยู่ร่วมกันผ่านสังคมการทำงานนายทวีศักดิ์ บัวเพชร ผู้จัดการทั่วไปของ “สวนส้มโชกุนช้าง” ชาวนครศรีธรรมราช ย้ายมาอยู่ที่อำเภอเบตง เพราะมีครอบครัวและทำงานในชุมชนบ้านบ่อน้ำร้อน พบว่ามีชาวชาติพันธุ์ลาหู่กลุ่มแรกและเป็นกลุ่มเล็ก ๆ เข้ามารับจ้างทำงานอย่างไม่เป็นทางการที่สวนส้มโชกุนช้างเมื่อปี พ.ศ. 2530-2531 จากนั้นก็มีการหมุนเวียนเข้ามาเรื่อย ๆ ส่วนกลุ่มลาหู่ของ “จะอือ” เข้ามารับจ้างทำงานอย่างเป็นทางการในปี พ.ศ. 2555 เป็นกลุ่มก้อนใหญ่ ซึ่งต้องไปจดทะเบียนขออนุญาตให้ชาวต่างด้าวเข้ามาทำงานที่จังหวัดยะลา อย่างถูกต้องตามกฎระเบียบทางราชการ และมีการทำสัญญาจ้างงานแบบมีเงินเดือน เขาเล่าว่า ตอนนั้นทำเป็นที่ดินจัดสรร (ขายที่ดินเปล่า) เมื่อปี พ.ศ. 2551 เขา(จะอือ) เริ่มเข้ามาซื้อที่ ก็ผูกพันกันเรื่อยมา แล้วก็เริ่มเข้ามารับจ้างทำงานเป็นคนงานในสวนส้ม สมาชิกของเขา (จะอือ) มีเยอะเป็นกลุ่มก้อนใหญ่ หมุนเวียนกันเข้ามาทำงาน ต่อมาเศรษฐกิจไม่ดีขึ้น แรงงานก็เริ่มถดถอย จะอือ เปลี่ยนจากแรงงานรับจ้างทั่วไป มาเป็นการรับเหมาแรงงาน มีพลังไปรับเหมา ไปเช่าสวนกรีดยาง รับเหมาตัดหญ้า รับเหมาถางป่า มีทีมงานและสามารถดึงแรงงานรับจ้างชาวลาหู่มาจากลุ่มนั้นกลุ่มนี้รวมกันได้ด้วย “ความเก่งงานของชาวลาหู่มีมาระดับหนึ่งแล้ว โดยเฉพาะงานบนภูเขา อย่าง งานสวนขั้นบันได เมื่อก่อนที่เบตงไม่มี แต่พวกเขามีทักษะการทำสวนขั้นบันได ร่างกายเขาแข็งแรงและเขาเก่งกว่า เรายังต้องศึกษาเรียนรู้จากเขา สิ่งที่เติมให้เขาคือ การเรียนรู้ที่จะอยู่ร่วมกัน ทักษะใหม่ ๆ ปรับเปลี่ยนหลายอย่างทั้งการกินอยู่หลับนอน การพัฒนาสวนเพื่อการค้า ปรับเปลี่ยนได้ เพราะทักษะฝีมือเขามีอยู่แล้ว เปลี่ยนรูปโฉมให้เป็นแบบที่เราต้องการ ไม่ทำแบบเดิม ๆ เพราะเราต้องไปสู้กับ(ตลาด) ข้างนอกให้ได้” อุปสรรคมีบ้าง อย่างคนที่พูดไทยได้ก็คุยกันง่าย ส่วนคนที่สื่อสารไม่ได้ ไม่เข้าใจกัน บอกอย่างหนึ่งแต่เขาคิดไปอีกทาง อย่างการฉีดวัคซีนป้องกันไข้มาเลเรีย ไข้เลือดออก อยู่ที่นี่มันอันตราย ต้องเจาะเลือดไปตรวจทุกคน ก็มี 2-3 คนไม่ยอมให้เจาะเลือด ไม่ยอมตรวจ แต่ยอมออกจากงานไปเลยก็มี ผู้จัดการสวนส้มกล่าวทิ้งท้ายไว้ ชาวชาติพันธุ์ลาหู่ในภาคเหนือ ของประเทศไทย นับว่าเป็นผู้ที่ใช้ชีวิตอยู่ในป่าธรรมชาติและเอาตัวรอดได้และยังมีความรู้เกี่ยวกับพืชสมุนไพรเป็นอย่างดี ในขณะที่ กลุ่มชาวชาติพันธุ์ลาหู่เบตงในภาคใต้ ส่วนใหญ่เป็นเครือข่ายของจะอือ เฉพาะที่ยะลา อำเภอเบตงกับอำเภอธารโต มีอยู่ประมาณ 700 กว่าหรือ 800 คน เฉพาะคนที่ย้ายมาจากทางภาคเหนือ ส่วนคนที่มาเกิดที่นี่ มีบัตรประชาชน รวมทั้งนักเรียน และรุ่นลูกหลานที่ได้รับบัตรประชาชนมาแล้ว โดยรวมมีอยู่เกือบ 10,000 คนแล้ว  ชุมชนบ้านบ่อน้ำร้อนเบตง จาก “สังคมเกษตรกรรม” ปรับตัวสู่ “สังคมธุรกิจท่องเที่ยว” กระทรวงวัฒนธรรม (วธ.) จัดให้มีกิจกรรมท่องเที่ยววิถีใหม่สไตล์ New Normal จึงแสวงหา “ชุมชนที่มีศักยภาพ และความพร้อมด้านการท่องเที่ยวในทุกมิติ” ผ่านโครงการคัดเลือกชุมชนต้นแบบ “เที่ยวชุมชนยลวิถี” และดำเนินการส่งเสริมให้ชุมชนเป็นที่รู้จักของผู้คนมากขึ้น พร้อมกับการผลักดันให้มีการเผยแพร่ผ่านสื่อต่าง ๆ คาดหวังว่าให้มียอดนักท่องเที่ยวและรายได้เพิ่มขึ้น โดย “ชุมชนบ้านบ่อน้ำร้อน” ซึ่งเป็น “สังคมพหุวัฒนธรรม” ได้รับเลือกเป็นชุมชนต้นแบบ ทำให้สังคมได้รับรู้ถึงการมีอยู่ของชาวลาหู่เบตง ในชุมชนบ้านบ่อน้ำร้อน อำเภอเบตง จังหวัดยะลา อย่างต่อเนื่องและเพิ่มมากยิ่งขึ้น  อย่างไรก็ตาม “การโยกย้ายไปตามแรงงาน” และ “การโยกย้ายโดยภาครัฐบังคับ” ไม่ใช่เรื่องใหม่แต่เป็นปรากฏการณ์ที่เคยเกิดขึ้นมาแล้ว จากอดีตถึงปัจจุบัน และยังจะเกิดขึ้นต่อไปในอนาคต และในทุกวัฒนธรรมย่อมมีการเคลื่อนย้ายของผู้คนหลากหลายวนเวียนเป็นวัฏจักร หากเราเปลี่ยนมุมมองใหม่ เปลี่ยนวัฒนธรรมประเพณีให้เป็น “ทรัพยากร” เมื่อนำไปใช้ ส่งออกไปแล้ว จะต้องนำกลับเข้ามาคืน เพิ่มเติมเสริมหรือสร้างใหม่ และควรให้โอกาสเด็กรุ่นใหม่ได้เข้ามามีส่วนร่วมในการจัดการอย่างจริงจังและเป็นระบบ เพื่อความอยู่รอดและไปต่อได้ บทความนี้ถูกเผยแพร่ครั้งแรกโดย ไอโอเอ็ม
Originally published by IOM โดย: รสวรรณภัทชก์ หงษ์สุวรรณ์, ผู้ได้รับทุนโครงการทุนเพื่อการรายงานข่าวเกี่ยวกับการโยกย้ายถิ่นฐานBy: Rossawannaphat Hongsuwan, IOM Ethical Migration Journalism Grant Programme recipient  บทความนี้ได้รับการสนับสนุนโดยไอโอเอ็ม ผ่านโครงการทุนเพื่อการรายงานข่าวเกี่ยวกับการโยกย้ายถิ่นฐาน This story was supported by IOM through the Ethical Migration Journalism Grant Program.  บทความนี้มิได้ผ่านการบรรณาธิกรอย่างเป็นทางการจากไอโอเอ็ม ความเห็นที่แสดงในบทความนี้เป็นของผู้เขียนและไม่จำเป็นต้องสะท้อนถึงมุมมองของไอโอเอ็ม This story was published without formal editing by IOM. The opinions expressed in this story are those of the authors and do not necessarily reflect the views of the IOM.

ภาคเกษตรกรรมเปรียบเสมือนกระดูกสันหลังของเศรษฐกิจไทย การผลิตและการส่งออกสินค้าเกษตรสร้างรายได้ในปี พ.ศ. 2567 มูลค่ารวม 23,357.7 ล้านเหรียญสหรัฐ (821,212 ล้านบาท) ขยายตัวอยู่ที่ร้อยละ 4.1 เมื่อเทียบกับปี พ.ศ. 2566 แต่เบื้องหลังความสำเร็จนี้ มีฟันเฟืองสำคัญที่กำลังเผชิญความท้าทายอย่างหนักหน่วง นั่นคือ ‘แรงงานข้ามชาติ’ ซึ่งกลายเป็นกำลังหลักในไร่และสวนผลไม้ทั่วประเทศ พวกเขาเดินทางข้ามพรมแดนมาด้วยความหวังในชีวิตที่ดีขึ้น และเป็นส่วนสำคัญในการขับเคลื่อนภาคการผลิต งานเกษตร ก่อสร้าง และงานบริการที่คนไทยจำนวนมากอาจไม่ได้เลือกทำอีกต่อไป นับเป็นกลุ่มคนที่เข้ามาเติมเต็มช่องว่างแรงงานที่สำคัญอย่างยิ่ง ช่วยให้ภาคเกษตรของไทยยังเดินหน้าต่อไปได้ ทว่า ปัญหาเชิงโครงสร้างในระบบการจ้างงานและการจัดการแรงงานข้ามชาติกำลังส่งผลกระทบเป็นโดมิโน่ สร้างความเสียหายทางเศรษฐกิจอย่างประเมินค่าได้ยาก ตั้งแต่ต้นทุนการผลิตที่พุ่งสูง ความสามารถในการแข่งขันที่ลดลง ไปจนถึงค่าครองชีพที่ถีบตัวสูงขึ้น กระทบต่อปากท้องของคนไทยทุกคน บทความนี้จะพิจารณาผลกระทบทางเศรษฐกิจเชิงลบของระบบ MOU และค้นหาวิธีแก้ไขต้นตอของปัญหาที่หยั่งรากลึกในระบบการจ้างงาน โดยตรวจสอบผ่านผู้มีส่วนได้ส่วนเสียหลายราย  ผลกระทบทางเศรษฐกิจ ความเสียหายที่มองไม่เห็นแต่สัมผัสได้ แม้ว่าประเทศไทยมีโอกาสที่จะครองตลาดสินค้าเกษตรโลกได้ แต่ ‘ความเสี่ยง’ ที่เพิ่มขึ้นก็ส่งผลต่อการเติบโตทางเศรษฐกิจของภาคการเกษตร เนื่องจากตลาดมีความผันผวนจากอุปสงค์ที่ไม่แน่นอนของโลก การเปลี่ยนแปลงของสภาพอากาศ และสถานการณ์ที่เลวร้ายที่สุดแต่แก้ไขได้ คือกระบวนการที่ซับซ้อน และนโยบายการโยกย้ายถิ่นฐานที่มีค่าใช้จ่ายสูง ซึ่งสร้างความสับสนให้กับการเติบโตทางเศรษฐกิจของภาคเกษตร ปัญหาในการจัดการแรงงานข้ามชาติไม่ได้ส่งผลกระทบเพียงแค่ในระดับจุลภาคต่อตัวแรงงานและนายจ้างเท่านั้น แต่ยังลุกลามส่งผลเสียต่อเศรษฐกิจไทยในภาพรวมอย่างมีนัยสำคัญ เริ่มตั้งแต่ ต้นทุนการผลิตที่พุ่งสูงขึ้น ซึ่งฉุดรั้งการเติบโตของภาคเกษตร กระบวนการนำเข้าแรงงานตามระบบ MOU และ Pre-MOU ที่ทั้งซับซ้อน ล่าช้า และเต็มไปด้วยค่าใช้จ่ายแฝง กลายเป็นภาระหนักอึ้งของผู้ประกอบการ โดยเฉพาะนายจ้างรายย่อย (SME) ที่ไม่มีทรัพยากรเพียงพอ หลายคนจำใจต้องพึ่งพานายหน้า ซึ่งคิดค่าบริการสูงกว่าอัตราที่รัฐกำหนด 1-3 เท่า หรืออาจต้องจ่ายเงินใต้โต๊ะให้เจ้าหน้าที่เพื่อเร่งรัดกระบวนการ ดังที่ พวงมณี (นามสมมุติ นักเศรษฐศาสตร์ อีกทั้งยังเป็นเจ้าของสวนทุเรียนจังหวัดตราด) ชี้ว่า “การที่ระบบการจ้างงานมีความซับซ้อนและต้องพึ่งพานายหน้า เป็นการเพิ่มต้นทุนและความเสี่ยงให้กับทั้งนายจ้างและลูกจ้าง” นอกจากนี้ ภาวะขาดแคลนแรงงานในบางช่วงเวลา โดยเฉพาะฤดูเก็บเกี่ยว ยังผลักดันให้ค่าแรงสูงขึ้น มานิตย์ ชิงชัย เจ้าของสวนทุเรียนต้นแบบ ตำบลประณีต อำเภอเขาสมิง จังหวัดตราด ยอมรับว่า “ต้นทุนหลัก ๆ ที่ส่งผลปีนี้ก็คือค่าแรง” ซึ่งปรับสูงขึ้นจากภาวะขาดแคลน แม้เขาจะพยายามนำเทคโนโลยีอย่างโดรนมาช่วยลดต้นทุนในการพ่นยา แต่หลายขั้นตอนก็ยังจำเป็นต้องใช้แรงงานคนอยู่ดี หากไม่มีแรงงานข้ามชาติที่พร้อมจะทำงานเหล่านี้ ภาคการผลิตคงหยุดชะงัก เมื่อต้นทุนสูงขึ้น ประกอบกับ การขาดแคลนแรงงานในช่วงเวลาสำคัญ ทำให้การเก็บเกี่ยวหรือดูแลผลผลิตล่าช้า ส่งผลให้ผลผลิตลดลงและเกิดความเสียหายสะสม ศุภวัฒน์ มุรินทร์ เจ้าของสวนทุเรียนในอำเภอทองผาภูมิ จังหวัดกาญจนบุรี กล่าวว่า “สวนทุเรียนจะต้องทำงานให้ทันเวลา ถ้าเคลื่อนย้ายแรงงานลำบากอย่างนี้ ก็จะเกิดปัญหาทำไม่ทัน ส่งผลให้ผลผลิตเสียหาย” แม้จะประเมินมูลค่าความเสียหายเป็นตัวเลขได้ยาก แต่การที่ผลผลิตลดลงย่อมหมายถึงรายได้ที่หายไป และส่งผลกระทบต่อปริมาณสินค้าเกษตรในตลาดโดยรวม  ผลกระทบเหล่านี้ยัง ส่งผลต่อ GDP และความสามารถในการแข่งขันของอุตสาหกรรม เท่ากับความสูญเสียมหาศาลต่อความสามารถในการสร้างรายได้ของประเทศ การที่ภาคเกษตรซึ่งเป็นภาคส่วนสำคัญของเศรษฐกิจ ไม่สามารถผลิตได้อย่างเต็มศักยภาพ ย่อมฉุดรั้งการเติบโตของ GDP โดยรวม ขณะเดียวกัน ต้นทุนการผลิตที่สูงขึ้นทำให้ราคาสินค้าเกษตรของไทยแพงกว่าคู่แข่งในตลาดโลก ประเทศไทยซึ่งเป็นผู้ส่งออกอาหารอันดับต้น ๆ อาจสูญเสียตลาดส่งออกมูลค่ามหาศาลให้กับประเทศเพื่อนบ้าน เช่น เวียดนาม ที่มีการจัดการแรงงานและต้นทุนที่ดีกว่า พวงมณี ให้ความเห็นว่า “ยิ่งเพิ่มต้นทุนเท่าไหร่ โอกาสที่เขาจะทำกำไรก็น้อยลง เป็นตัวที่ทำให้การขยายตัวของระบบเศรษฐกิจช้าลง” แม้ ศุภวัฒน์ มุรินทร์ จะมองว่าการรักษาปริมาณส่งออกให้เพิ่มขึ้นทุกปีสำคัญกว่าการเป็นที่หนึ่ง แต่ก็ยอมรับว่าการแข่งขันรุนแรงขึ้น และทุกประเทศต่างต้องการส่วนแบ่งจากตลาดทุเรียนที่มีมูลค่าสูง เขายังชี้ให้เห็นว่า แม้จะมีคู่แข่งอย่างเวียดนาม หรือจีนที่เข้ามา แต่คุณภาพและการจัดการของไทยยังสามารถแข่งขันได้ หากมีการควบคุมคุณภาพที่ดีอย่างต่อเนื่อง ยิ่งไปกว่านั้น ปัญหาเหล่านี้ยังส่งผลโดยตรงต่อประชาชนทั่วไปผ่าน ค่าครองชีพที่พุ่งสูงขึ้น ต้นทุนการผลิตที่สูงขึ้นของผู้ประกอบการ ถูกผลักภาระมายังผู้บริโภค ทำให้ราคาผัก ผลไม้ เนื้อสัตว์ และอาหารแปรรูปต่าง ๆ ปรับตัวสูงขึ้น กระทบต่อค่าใช้จ่ายในชีวิตประจำวันของทุกคน นอกจากนี้ ปัญหาคอร์รัปชั่นและเงินใต้โต๊ะที่จ่ายให้กับนายหน้าและเจ้าหน้าที่ที่ทุจริต ยังทำให้เกิด เงินหมุนเวียนนอกระบบ และเศรษฐกิจใต้ดินเฟื่องฟู เงินจำนวนมหาศาลเหล่านี้ไม่ได้ถูกนำมาใช้พัฒนาประเทศ และยังเป็นการส่งเสริมวัฒนธรรมคอร์รัปชั่น บั่นทอนความโปร่งใสในการบริหารจัดการเศรษฐกิจของภาครัฐ ต้นตอปัญหา ระบบการจ้างงานและการจัดการที่ล้มเหลว แม้แนวคิดและหลักการของนโยบาย MOU และ Pre-MOU จะสมเหตุสมผลในเชิงเศรษฐศาสตร์และผลประโยชน์ของประเทศ แต่การนำไปปฏิบัติจริงยังคงมีปัญหาและไม่สามารถตอบสนองความต้องการของตลาดแรงงานได้อย่างมีประสิทธิภาพ โดยเฉพาะอย่างยิ่งสำหรับผู้ประกอบการขนาดกลางและขนาดย่อม (SME) และยังไม่สามารถแก้ไขปัญหาการเอาเปรียบแรงงานได้อย่างแท้จริง ดังที่ พวงมณี ให้ความเห็นว่า “ตัว MOU เป็นความพยายามที่มีมาหลาย 10 ปี แต่ว่าที่ผ่านมาในอดีต เราพยายามออกแบบทำระบบ เอาคนผิดกฎหมายมาทำให้กลายเป็นคนถูกกฎหมาย แต่ว่าตัว MOU ที่ผ่านมาก็ยังไม่ค่อยตอบโจทย์ทางเศรษฐกิจเท่าไหร่ เพราะว่ามันมีปัญหาอุปสรรคมาตลอดทาง ถ้าถามในมุมของนักวิจัย Pre-MOU ดี เพราะมันเป็นความพยายามแก้ตรงจุดอ่อนที่เคยมีมาก่อนให้มันสมบูรณ์ยิ่งขึ้น ให้มันครอบคลุมยิ่งขึ้น แต่ว่าก็ยังมีรูโหว่เยอะมาก” ผลกระทบทางเศรษฐกิจที่รุนแรงเหล่านี้ มีต้นตอมาจากปัญหาเชิงโครงสร้างในระบบการจ้างงานและการจัดการแรงงานข้ามชาติ ซึ่งสร้างความยากลำบากให้กับทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้อง ปัญหาหลักประการแรกคือ กระบวนการนำเข้าแรงงาน (MOU/Pre-MOU) ที่ซับซ้อน มีต้นทุนสูง และล่าช้า ขั้นตอนที่ยุ่งยาก ใช้เอกสารจำนวนมาก และต้องติดต่อหลายหน่วยงาน กลายเป็นอุปสรรคสำคัญ โดยเฉพาะสำหรับเกษตรกรรายย่อยที่ไม่คุ้นเคยกับระบบราชการและเทคโนโลยี สุธาสินี แก้วเหล็กไหล ผู้จัดการโครงการ มูลนิธิเพื่อสิทธิแรงงาน LRF ชี้ว่า "ความไม่สะดวกมันทำให้เขาต้องหันไปพึ่งนายหน้า" ค่าใช้จ่ายที่สูง เช่น ค่าตรวจโรค 1,000 บาท ค่าใบอนุญาตทำงาน 2 ปี 1,900 บาท ค่าวีซ่า 500 บาท ค่าอัปเดตบัตรชมพู 20 บาท ค่าเนมลิสต์ฝั่งเมียนมา 2,000 บาท ค่าภาษีฝั่งเมียนมา 2,400 บาท ค่าประกันสุขภาพ 3,200 บาท ค่าหลักประกัน 1,000 บาท ค่าทำพาสปอร์ต 6,000 บาท ค่าเดินทาง 6,000 บาท ค่าคิวเซ็นสัญญาที่สถานทูต 1,500 บาท รวมแล้วสูงถึง 25,520 บาทต่อคน ซึ่งยังไม่รวมค่าใช้จ่ายแฝงอื่น ๆ ประกอบกับความล่าช้าในการรออนุมัติเอกสารจากประเทศต้นทาง โดยเฉพาะเมียนมา ซึ่งอาจใช้เวลานานหลายเดือนหรือไม่ได้รับการอนุมัติเลย ทำให้ไม่ทันต่อความต้องการแรงงานในภาคธุรกิจ พวงมณี กล่าวว่า “เวลารอ MOU บางทีรอกันครึ่งปีเลยนะ รอทั้งปีบางทีก็ยังไม่ได้” พร้อมเล่าถึงประสบการณ์ตรงที่พยายามทำเอกสาร MOU ให้แรงงานด้วยตนเองว่า “เป็นเรื่องยากที่สุดในโลก” แม้จะมีความรู้ด้านกฎหมายและติดตามข้อมูลมาตลอด แต่ก็ยังเกือบไม่ทันตามกำหนดเวลา และสรุปว่า “ปีหน้าจะกลับไปใช้นายหน้าเหมือนเดิม เพราะว่ามันแทบจะเป็นไปไม่ได้เลยที่คนธรรมดาจะทำ” นอกจากนี้ ตาก (นามสมมุติ) หัวหน้าแรงงานชาวไทย ยืนยันว่ากฎหมายที่จำกัดการเคลื่อนย้ายแรงงานข้ามชาติข้ามจังหวัดก็เป็นอีกอุปสรรคต่องานเกษตรที่ต้องการความยืดหยุ่น และต้องแข่งกับเวลา บางครั้งความมั่นคงนั้น ย้อนแย้งกับความต้องการทางเศรษฐกิจของชาติ ความซับซ้อนและความล่าช้าของระบบยังเปิดช่องให้เกิด คอร์รัปชั่นและการแสวงหาผลประโยชน์ มีการเรียกรับเงินใต้โต๊ะจากนายหน้าและเจ้าหน้าที่บางกลุ่ม เพื่อแลกกับการอำนวยความสะดวกหรือเร่งรัดกระบวนการ ส่งผลให้แรงงานต้องแบกรับภาระค่าใช้จ่ายที่สูงเกินจริง หลายคนต้องกู้หนี้ยืมสิน กลายเป็น “แรงงานขัดหนี้” และตกอยู่ในภาวะเปราะบาง นอกจากนี้ ยังมีกรณีที่เจ้าหน้าที่ตำรวจจับกุมแรงงานที่เอกสารยังไม่สมบูรณ์ (แม้จะอยู่ในช่วงผ่อนผัน) เพื่อเรียกรับเงิน แทนที่จะดำเนินการตามกฎหมาย สุธาสินี เล่าถึงกรณีที่ตำรวจเรียกเงินจากแรงงานหัวละ 5,000 บาท แต่ต่อรองเหลือ 2,500 บาท ซึ่งสะท้อนปัญหาการใช้อำนาจในทางมิชอบ ขณะที่ วรรณ (นามสมมุติ) เจ้าของไร่อ้อย จังหวัดตาก เล่าถึงประสบการณ์ในอดีตที่เคยถูกเจ้าหน้าที่เข้ามาเรียกเงินถึงในไร่ โดยอ้างเรื่องการจ้างแรงงานผิดกฎหมาย ปัญหาเหล่านี้ยังถูกซ้ำเติมด้วย นโยบายที่ไม่ตอบโจทย์และการบังคับใช้กฎหมายที่ไม่จริงจัง นโยบายบางอย่าง เช่น Pre-MOU หรือการกำหนดให้ต้องทำ CI (Certificate of Identity) ให้เสร็จสิ้นตามระยะเวลาที่กำหนดกับสถานการณ์ของประเทศต้นทางไม่สอดคล้องกัน อาจเป็นผลให้แรงงานและผู้ประกอบการที่จ้างแรงงานข้ามชาติเจอข้อท้าทายด้วยกรอบระยะเวลา ต้องหลุดออกจากระบบโดยปริยาย เช่น กรณีที่เคยเกิดขึ้นตามมติคณะรัฐมนตรีเมื่อวันที่ 3 ตุลาคม พ.ศ. 2566 แรงงานเมียนมาจำนวน 676,446 คน ต้องดำเนินการจัดทำเอกสาร CI พบว่า จากรายงานการประชุมครม. เมื่อวันที่ 1 เมษายน พ.ศ. 2568 มีแรงงานเมียนมาเพียง 406,968 คนเท่านั้นที่ได้เข้าสู่กระบวนการจัดทำเอกสารดังกล่าว ดังนั้นแล้ว กระบวนการต่อใบอนุญาตทำงานแบบ Pre-MOU จะต้องต่ออายุแรงงานเมียนมา 2,012,856 คน ตัวเลขนี้เป็นข้อท้าทาย และความเสี่ยงในการจัดทำเอกสาร ซึ่งอาจทำให้แรงงานหลุดออกจากระบบ ขณะเดียวกัน สถานการณ์ปัจจุบันของเมียนมาไม่เอื้อต่อการนำแรงงานเข้ามาตามกลไกของ MOU หรือ ระบบการนำเข้า G to G เนื่องจากสถานการณ์การสู้รบ รวีพร ดอกไม้ ผู้ประสานงานคลินิกกฎหมายแรงงานแม่สอด มูลนิธิเพื่อสิทธิมนุษยชนและการพัฒนา กล่าว นอกจากนี้การตรวจสอบและดำเนินคดีกับผู้ทุจริตยังมีน้อย ทำให้มีนายจ้างจำนวนมากออกมาพูดถึงปัญหาเรื่อง Pre-MOU และระบบที่ไม่โปร่งใส เช่นกลุ่มนายจ้างสีขาว ขณะที่ภาครัฐเองยังขาดการสนับสนุนนายจ้างและลูกจ้างอย่างจริงจัง ทั้งในด้านข้อมูล การอำนวยความสะดวก และการแก้ไขปัญหา ศุภวัฒน์ มุรินทร์ สะท้อนว่า “การสนับสนุนจะมาตอนที่เราทำสำเร็จแล้ว” พร้อมทั้งเสริมว่า ภาครัฐควรเข้ามาส่งเสริมตั้งแต่เริ่มต้น ไม่ใช่รอให้ประสบความสำเร็จแล้วค่อยเข้ามามีส่วนร่วม ท้ายที่สุด สิทธิแรงงานขั้นพื้นฐานยังคงถูกละเลย ในหลายกรณี แรงงานจำนวนมากได้รับค่าจ้างต่ำกว่าเกณฑ์และอาจถูกหักเงินอย่างไม่เป็นธรรม การเข้าถึงสวัสดิการเช่นประกันสังคมและสุขภาพยังมีจำกัด ความปลอดภัยในการทำงานกับสารเคมียังเป็นปัญหา ดังที่ วรรณ เจ้าของไร่อ้อย เล่าว่า ซื้ออุปกรณ์ป้องกันให้ แต่แรงงานก็ไม่ค่อยใช้เพราะไม่ถนัด และยังแสดงความกังวลเรื่องสุขภาพของแรงงาน เนื่องจากบางที่ก็ไม่มีอุปกรณ์ป้องกันให้เลย จึงอยากให้มีหน่วยงานเข้ามาให้ความรู้เรื่องความปลอดภัยและการป้องกันตนเอง เช่นการใช้หน้ากาก เสื้อผ้า และรองเท้าบูท เพื่อหลีกเลี่ยงสารเคมีที่สัมผัสกับผิวหนัง และเข้าสู่ร่างกายผ่านระบบหายใจ  เสียงสะท้อนจากผู้ได้รับผลกระทบ วงจรหนี้สิน ความเสี่ยง และความหวังท่ามกลางความท้าทาย จากปัญหาที่กล่าวมาข้างต้น กลุ่มผู้ได้รับผลกระทบโดยตรงต่างสะท้อนเสียงแห่งความยากลำบากและความท้าทายที่ต้องเผชิญ กลุ่มแรงงานข้ามชาติแม้จะเข้ามาด้วยความหวัง แต่ก็ต้องเผชิญกับค่าใช้จ่ายในการเข้ามาทำงานและการทำเอกสารที่สูงลิ่ว หลายคนต้องก่อหนี้สินเพื่อแลกกับโอกาสในการทำงาน แต่กลับต้องเผชิญกับความไม่มั่นคงทางรายได้ ความเสี่ยงด้านสุขภาพและความปลอดภัยจากการทำงาน โดยเฉพาะในภาคเกษตรที่ต้องสัมผัสสารเคมี และยังต้องอยู่อย่างหวาดกลัวการถูกจับกุมหากไม่มีเอกสารที่ถูกต้อง ดังเช่น คำมุ้น (นามสมมุติ) แรงงานชาวเมียนมาที่ไม่มีใบอนุญาตทำงาน เล่าว่าเขาไม่อยากทำบัตรเพราะค่าใช้จ่ายสูง และเคยเผชิญประสบการณ์ถูกนายจ้างงานก่อสร้างไม่จ่ายค่าแรง อย่างไรก็ตาม แม้จะลำบาก หลายครั้งเมื่อเจ็บป่วยก็ทำได้แค่ไปซื้อยากินเอง ไม่สามารถไปรักษาที่โรงพยาบาลได้ แต่แรงงานจำนวนมากยังคงเลือกที่จะอยู่ในประเทศไทย เพราะมองว่ายังมีโอกาสทางเศรษฐกิจที่ดีกว่าบ้านเกิดที่กำลังเผชิญความไม่สงบ พวกเขามีความหวังเพียงแค่ อยากได้รายได้ส่งกลับบ้าน เพื่อส่งเสียครอบครัว และหลายคนก็แสดงความขยันขันแข็งและความสามารถในการปรับตัว ดังที่ วรรณ กล่าวชมแรงงานพม่าว่า “เขาทำงานเร็ว และอดทนมาก” ซึ่งพิสูจน์แล้วผ่านช่วงวิกฤตขาดแคลนแรงงาน ทำให้ตนต้องลงไปทำงานเอง แล้วพบว่าทำไม่ไหว ทำได้ไม่ถึง 1 ใน 5 ของที่แรงงานทำ เป็นการยืนยันว่างานเกษตรในปัจจุบันเป็นงานหนักที่คนไทยอาจทำไม่ได้ และแรงงานข้ามชาติคือผู้ที่เข้ามาเติมเต็มช่องว่างสำคัญนี้ ในขณะเดียวกัน กลุ่มนายจ้างภาคเกษตร ต้องแบกรับต้นทุนการจ้างงานที่สูงขึ้น ทั้งจากค่าแรงที่ปรับตัวตามภาวะขาดแคลน และค่าใช้จ่ายแฝงในกระบวนการทำเอกสาร พวกเขาต้องเผชิญกับความเสี่ยงในการจ้างแรงงานที่ไม่มีเอกสาร เนื่องจากขั้นตอนที่ยุ่งยาก และแรงงานในระบบนั้นมีไม่เพียงพอต่อความต้องการ ความไม่แน่นอนของนโยบายภาครัฐ และความเครียดจากการบริหารจัดการแรงงานให้เพียงพอต่อความต้องการในช่วงเวลาสำคัญ วรรณ เจ้าของไร่อ้อย สะท้อนความรู้สึกนี้ว่า แม้จะสงสารแรงงาน แต่ก็มีความกังวลเรื่องปัญหาทางกฎหมายและไม่กล้ารับแรงงานไว้ในไร่จำนวนมาก อย่างไรก็ตาม นายจ้างหลายคนก็ยังแสดงความเห็นใจและพยายามดูแลแรงงานเท่าที่ทำได้ เช่น การให้ที่พัก อาหาร หรือความช่วยเหลือเล็ก ๆ น้อย ๆ ซึ่งสร้างความสัมพันธ์ที่ดีและความผูกพันในระดับหนึ่ง หรือการที่ ศุภวัฒน์ มุรินทร์ และ มานิตย์ ชิงชัย พยายามนำเทคโนโลยีมาปรับใช้เพื่อลดภาวะขาดแคลน ภาระงานหนักและอันตรายให้กับแรงงาน  เราทุกคนรู้ดีว่าทำไมเจ้าของสวนผลไม้ถึงจ้างแรงงานไทยไม่ได้ แล้วแรงงานเกษตรไทยหายไปไหน? ตาก แรงงานไทยที่เคยมีประสบการณ์ทำงานเกษตรในต่างประเทศ ชี้ให้เห็นว่า คนไทยส่วนใหญ่ไม่เลือกทำงานภาคเกษตรในประเทศ เนื่องจากมองว่าเป็นงานที่หนัก อันตราย และได้รับค่าตอบแทนที่ไม่คุ้มค่า เมื่อเทียบกับการไปทำงานในต่างประเทศ ซึ่งให้ค่าแรงสูงกว่าและมีสวัสดิการที่ดีกว่าอย่างชัดเจน ทำให้ภาคเกษตรไทยต้องพึ่งพาแรงงานข้ามชาติเป็นหลัก เขาย้ำว่า “คนไทยไม่เสี่ยงกับพวกยา พวกสารเคมี มันไม่คุ้มกับสุขภาพ” ซึ่งเป็นเหตุผลสำคัญที่ทำให้แรงงานไทยหันหลังให้กับภาคเกษตรในประเทศ ไม่เว้นแม้แต่ตัวตากเอง ที่ถึงแม้จะมีประสบการณ์ด้านการทำเกษตรมาหลายปี และสวมอุปกรณ์ป้องกัน แต่ก็ยังประสบปัญหาด้านสุขภาพจากการได้รับสารเคมี อย่างไรก็ตาม ประสบการณ์ของตากในฐานะหัวหน้าคุมแรงงานในปัจจุบัน ก็แสดงให้เห็นว่าคนไทยยังคงมีบทบาทสำคัญในการบริหารจัดการและถ่ายทอดความรู้ในภาคเกษตรได้ หากมีโอกาสและแรงจูงใจที่เหมาะสม ขณะที่ภาคเกษตรไทยกำลังเผชิญความท้าทายในการดึงดูดแรงงานไทย แรงงานไทยจำนวนไม่น้อยกลับเลือกเดินทางไปแสวงหาโอกาสในต่างประเทศ ประสบการณ์ของ ตาก แรงงานไทยที่เคยทำงานในซาอุดีอาระเบีย ไต้หวัน และเกาหลีใต้ สะท้อนให้เห็นถึงปัจจัยสำคัญที่ทำให้แรงงานไทยตัดสินใจเช่นนั้น และชี้ให้เห็นถึงสิ่งที่ภาคเกษตรและนโยบายแรงงานของไทยยังขาดหายไป เช่นเดียวกับคนไทยที่ทำงานในเกาหลีใต้ แรงงานต่างชาติก็เข้ามาทำงานที่ประเทศไทย แรงจูงใจหลักในการไปทำงานต่างประเทศคือ ค่าตอบแทนที่สูงกว่าและสวัสดิการที่ดีกว่า ตากเล่าว่า ค่าแรงงานเกษตรในเกาหลีใต้สูงกว่าไทยหลายเท่าตัว แม้จะหักค่าครองชีพแล้วก็ยังถือว่าคุ้มค่ากว่า นอกจากนี้ ยังมีสวัสดิการที่ชัดเจน เช่น เงินเกษียณอายุงาน ประกันสังคม และการดูแลเมื่อเกิดอุบัติเหตุหรือเสียชีวิต ซึ่งจะได้รับเงินเยียวยาอย่างรวดเร็ว และถูกนำมาใช้จ่ายในพิธีศพ แตกต่างจากในไทยที่สวัสดิการสำหรับแรงงานเกษตรยังมีน้อย ไม่ครอบคลุม และล่าช้า หรือบางครั้งก็ไม่ได้รับการเยียวยาเลยระบบการจ้างงานและการคุ้มครองแรงงานในต่างประเทศมีความชัดเจนและบังคับใช้จริงจังกว่า โดยเฉพาะในเกาหลีใต้ ซึ่งมีระบบ G2G (รัฐบาลต่อรัฐบาล) ทำให้การจ้างงานมีสัญญาที่ชัดเจน กฎหมายคุ้มครองแรงงานถูกบังคับใช้อย่างเข้มงวด และมีหน่วยงานคอยช่วยเหลือแรงงานเมื่อประสบปัญหา แม้จะเคยมีกรณีการเอาเปรียบอยู่บ้าง แต่โดยรวมแล้วแรงงานรู้สึกว่าได้รับการคุ้มครองที่ดีกว่าในไทย ตากยังเน้นย้ำถึงความศักดิ์สิทธิ์ของกฎหมายในเกาหลีใต้ ซึ่งแตกต่างจากไทยที่อาจมีการบังคับใช้ที่ไม่เท่าเทียม การสนับสนุนจากภาครัฐในต่างประเทศมีส่วนสำคัญ ตากยกตัวอย่างเกาหลีใต้ที่รัฐบาลให้การสนับสนุนภาคเกษตรอย่างจริงจัง มีการประกันราคาสินค้าเกษตร ทำให้เกษตรกรมีรายได้ที่มั่นคง และส่งเสริมการใช้เทคโนโลยีที่ทันสมัย ซึ่งช่วยลดความลำบากในการทำงานและเพิ่มประสิทธิภาพการผลิต ตากเล่าว่า “ที่นั่นมีเจ้าหน้าที่มาเป็นพี่เลี้ยงให้ ต้องใส่ปุ๋ยอย่างนี้ ถ้าเกิดมีโรคแมลงอะไร เขาจะมาแนะนำ” สิ่งเหล่านี้ตรงกันข้ามกับสถานการณ์ในไทยที่เกษตรกรต้องแบกรับความเสี่ยงด้านราคาผลผลิตเอง และยังขาดการสนับสนุนด้านเทคโนโลยีและองค์ความรู้อย่างเพียงพอ ดังที่ตากกล่าวว่า “ที่นี่มันต้องพึ่งลำแข้งของตัวเอง” ประสบการณ์เหล่านี้ชี้ให้เห็นว่า หากประเทศไทยต้องการดึงดูดให้คนไทยกลับมาทำงานในภาคเกษตร หรือแม้กระทั่งรักษาแรงงานข้ามชาติไว้ จำเป็นต้องมีการปรับปรุงทั้งในเรื่องทักษะ ค่าตอบแทน สวัสดิการ การคุ้มครองแรงงาน และที่สำคัญคือ นโยบายภาครัฐที่ชัดเจนและให้การสนับสนุนอย่างจริงจัง การประกันราคาสินค้าเกษตรดังที่ตากเสนอ อาจเป็นหนึ่งในแนวทางที่ช่วยสร้างความมั่นคงและแรงจูงใจให้กับเกษตรกรและแรงงานได้ เมื่อเกษตรกรมีรายได้ที่แน่นอน ย่อมสามารถจ้างแรงงานด้วยค่าตอบแทนที่เป็นธรรม และจัดสวัสดิการที่ดีขึ้นได้  ทางออกจากวังวน ข้อเสนอเพื่อการเปลี่ยนแปลงที่ยั่งยืน ปัญหาการจัดการแรงงานข้ามชาติในภาคเกษตร ที่ส่งผลกระทบต่อเศรษฐกิจและสังคมไทยอย่างรุนแรงนี้ ต้องการการแก้ไขอย่างจริงจังและเป็นระบบ โดยอาศัยการปฏิรูปเชิงโครงสร้างและการทำงานร่วมกันของทุกภาคส่วน ข้อเสนอเพื่อเป็นทางออกจากวังวนปัญหานี้ได้แก่ การปฏิรูประบบการขึ้นทะเบียนแรงงาน ให้มีความง่าย ลดความซับซ้อนและค่าใช้จ่าย ทำให้เข้าถึงได้สะดวก โปร่งใส และมีความต่อเนื่อง อาจพิจารณาระบบ One-Stop Service ที่มีประสิทธิภาพ หรือการออกบัตรทำงานชั่วคราวในราคาที่เข้าถึงได้ ควบคู่ไปกับการปราบปรามคอร์รัปชั่น อย่างจริงจัง โดยบังคับใช้กฎหมาย ลงโทษเจ้าหน้าที่และนายหน้าที่ทุจริต พร้อมทั้งสร้างกลไกการตรวจสอบที่โปร่งใส ในขณะเดียวกัน การคุ้มครองสิทธิแรงงาน เป็นสิ่งสำคัญที่ต้องดำเนินการอย่างเร่งด่วน โดยกำหนดค่าจ้างที่เป็นธรรม บังคับใช้กฎหมายคุ้มครองแรงงานอย่างเคร่งครัด จัดให้มีสวัสดิการที่เหมาะสม เช่น ประกันสุขภาพและประกันสังคม และดูแลความปลอดภัยในการทำงาน นอกจากนี้ จำเป็นต้องปรับปรุงนโยบาย ที่เกี่ยวข้อง เช่น นโยบาย MOU และ Pre-MOU ให้สอดคล้องกับสถานการณ์ความเป็นจริง อาจต้องมีการเจรจากับประเทศต้นทาง หรือพิจารณาแนวทางการบริหารจัดการแรงงานในประเทศที่ยืดหยุ่นมากขึ้น ดังที่ พวงมณี เจ้าของสวนทุเรียนนักเศรษฐศาสตร์ เสนอว่า การขึ้นทะเบียนไม่ควรเป็นแบบครั้งคราว (Ad Hoc) แต่ควรเป็นระบบที่ต่อเนื่อง (Routine) และภาครัฐควรเข้ามาเป็นตัวกลางในการประสานงานและให้ข้อมูลที่ชัดเจนสำหรับการ ส่งเสริมภาคเกษตร ควรสนับสนุนให้เกษตรกรเข้าถึงเทคโนโลยีที่ทันสมัย เพื่อลดการพึ่งพาแรงงานและเพิ่มประสิทธิภาพการผลิต รวมถึงพิจารณามาตรการช่วยเหลืออื่น ๆ เช่น การประกันราคาสินค้าเกษตร เพื่อเพิ่มขีดความสามารถในการแข่งขัน ท้ายที่สุด ภาครัฐควรทำหน้าที่เป็น ตัวกลางที่มีประสิทธิภาพ โดยจัดตั้งหน่วยงานหรือกลไกที่เป็นกลางในการประสานงานระหว่างนายจ้างและลูกจ้าง ให้ข้อมูลที่ถูกต้อง และอำนวยความสะดวกในกระบวนการต่าง ๆ การสร้างระบบที่เอื้อให้แรงงานข้ามชาติสามารถทำงานได้อย่างถูกกฎหมายและได้รับการคุ้มครอง ไม่เพียงแต่จะช่วยแก้ปัญหาขาดแคลนแรงงาน แต่ยังเป็นการส่งเสริมภาพลักษณ์ที่ดีของประเทศในเวทีสากลอีกด้วย วิกฤตเศรษฐกิจที่เกิดจากปัญหาการจัดการแรงงานข้ามชาติในภาคเกษตรเป็นสัญญาณเตือนที่สำคัญ หากไม่เร่งแก้ไขอย่างจริงจัง ความเสียหายอาจลุกลามและส่งผลกระทบต่ออนาคตของเศรษฐกิจไทยอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ และเสี่ยงในการสูญเสียสถานะประเทศผู้ส่งออกสินค้าเกษตรชั้นนำของโลก การสร้างระบบการจ้างงานที่เป็นธรรม โปร่งใส และมีประสิทธิภาพ คือกุญแจสำคัญที่จะปลดล็อกศักยภาพของภาคเกษตร และขับเคลื่อนเศรษฐกิจไทยให้เติบโตได้อย่างยั่งยืน ควบคู่ไปกับการเคารพในสิทธิมนุษยชนของแรงงานทุกคน ซึ่งไม่เพียงแต่จะช่วยลดผลกระทบทางเศรษฐกิจ แต่ยังเป็นการสร้างสังคมที่เท่าเทียมเกื้อกูลกันมากขึ้น อันจะเกิดขึ้นได้จริงก็ต่อเมื่อมีตลาดที่เป็นธรรม ปราศจากการทุจริตคอร์รัปชั่น และมีธรรมาภิบาลที่ดีในการขับเคลื่อนการพัฒนาเศรษฐกิจระดับภูมิภาค โดยเฉพาะอย่างยิ่งในภาคเกษตรซึ่งเป็นกระดูกสันหลังของชาติไทย ไม่งั้นเดี๋ยวจะอดกินทุเรียนอร่อย ๆ กันหมดนะ! บทความนี้ถูกเผยแพร่ครั้งแรกโดย ไอโอเอ็ม
Originally published by IOM โดย: สราวุธ ถิ่นวัฒนากูล, ผู้ได้รับทุนโครงการทุนเพื่อการรายงานข่าวเกี่ยวกับการโยกย้ายถิ่นฐาน By: Sarawut Tinwattanakul, IOM Ethical Migration Journalism Grant Programme recipient  บทความนี้ได้รับการสนับสนุนโดยไอโอเอ็ม ผ่านโครงการทุนเพื่อการรายงานข่าวเกี่ยวกับการโยกย้ายถิ่นฐาน This story was supported by IOM through the Ethical Migration Journalism Grant Program.  บทความนี้มิได้ผ่านการบรรณาธิกรอย่างเป็นทางการจากไอโอเอ็ม ความเห็นที่แสดงในบทความนี้เป็นของผู้เขียนและไม่จำเป็นต้องสะท้อนถึงมุมมองของไอโอเอ็ม This story was published without formal editing by IOM. The opinions expressed in this story are those of the authors and do not necessarily reflect the views of the IOM.